Ocena ryzyka zawodowego (dalej: ORZ) to nie „kolejny papier do segregatora BHP”. To dokument, od którego zaczyna się realne dbanie o bezpieczeństwo w miejscu pracy m.in.: dobór środków ochrony, organizacja pracy, a często także ocena, czy pracę w ogóle można podjąć w panujących warunkach. I to właśnie dlatego ORZ bywa jednym z pierwszych dokumentów, o które pyta Państwowa Inspekcja Pracy zarówno po zdarzeniu wypadkowym, ale także w ramach rutynowej kontroli.

W praktyce ORZ działa jak mapa. Pokazuje:

• jakie zagrożenia występują,
• kogo dotyczą,
• jakie skutki mogą spowodować,
• jakie działania należy podjąć, aby je ograniczyć.

Co to jest ryzyko zawodowe?

Definicję ryzyka zawodowego odnajdziemy w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (dalej: r.o.p.b.h.p.), w którym wskazano, że ryzyko zawodowe to prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych zdarzeń związanych z wykonywaną pracą, powodujących straty, w szczególności wystąpienia u pracowników niekorzystnych skutków zdrowotnych w wyniku zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy lub sposobu wykonywania pracy.

Podstawa prawna oceny ryzyka zawodowego (art. 226 k.p. i §39a)

Obowiązek oceniania ryzyka zawodowego wynika wprost z art. 226 Kodeksu pracy, który wskazuje, że:

„Pracodawca:
1) ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe związane z wykonywaną pracą oraz stosuje niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko;
2) informuje pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami.”

Nadto, zgodnie z § 39a ust. 1 r.o.p.b.h.p.:

„Pracodawca ocenia ryzyko zawodowe występujące przy wykonywanych pracach, w szczególności przy doborze wyposażenia stanowisk i miejsc pracy, stosowanych substancji i mieszanin chemicznych, materiałów zawierających czynniki biologiczne, rakotwórcze lub mutagenne oraz przy zmianie organizacji pracy. Podczas oceny ryzyka zawodowego uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy występujące przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac.”

Co musi zawierać dokument oceny ryzyka zawodowego

Przepisy prawa nie narzucają metody prowadzenia oceny ryzyka zawodowego, ale narzucają treść minimalną dokumentacji. Zgodnie z §39a ust. 3 r.o.p.b.h.p., w dokumentacji oceny ryzyka zawodowego powinno znaleźć się w szczególności:
1) opis ocenianego stanowiska pracy, w tym wyszczególnienie:
a) stosowanych maszyn, narzędzi i materiałów,
b) wykonywanych zadań,
c) występujących na stanowisku niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników środowiska pracy,
d) stosowanych środków ochrony zbiorowej i indywidualnej,
e) osób pracujących na tym stanowisku;
2) wyniki przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego dla każdego z czynników środowiska pracy oraz
3) niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko;
datę przeprowadzonej oceny oraz osoby dokonujące oceny.

Jak wygląda praktyka sporządzania ORZ? Za ocenę ryzyka zawodowego zawsze odpowiada pracodawca (art. 226 k.p.), ale w praktyce dokumentację najczęściej przygotowuje służba BHP (wewnętrzna albo zewnętrzna) lub osoba wykonująca zadania tej służby, we współpracy z przełożonymi, technologiem/utrzymaniem ruchu i pracownikami wykonującymi dane zadania. Rzetelna ocena ryzyka zawodowego powinna być oparta na oględzinach stanowiska, analizie procesu pracy, instrukcjach i danych producentów maszyn oraz substancji, wynikach pomiarów czynników szkodliwych, a także na wnioskach z wypadków przy pracy i zdarzeń potencjalnie wypadkowych.

Z perspektywy zdrowotnej warto włączyć do prac nad ORZ lekarza medycyny pracy sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami. Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy wskazuje, że do zadań tej służby należy współdziałanie z pracodawcą w procesach rozpoznawania i oceny ryzyka zawodowego w środowisku pracy oraz informowanie pracodawców i pracujących o możliwych skutkach zdrowotnych wynikających z tego ryzyka (art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b). W praktyce konsultacja pomaga zweryfikować, czy zidentyfikowane zagrożenia i środki profilaktyczne są adekwatne oraz czy ORZ uwzględnia ograniczenia zdrowotne ujawniane w badaniach profilaktycznych.

Warto dodać, że działania w zakresie dokonywania oceny ryzyka zawodowego występującego przy wykonywaniu określonych prac oraz informowania pracowników o tym ryzyku należy w świetle art. 237(11a) § 1 pkt 2 k.p. konsultować z pracownikami lub ich przedstawicielami.

Ocena ryzyka zawodowego opracowana i co dalej?

Niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko (środki profilaktyczne, metody oraz organizacja pracy) powinny zostać zastosowane w praktyce, aby zapewniać zwiększenie poziomu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników. Nadto środki profilaktyczne muszą być zintegrowane z działalnością prowadzoną przez pracodawcę na wszystkich poziomach struktury organizacyjnej zakładu pracy.

Pracownika należy poinformować o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami. Oświadczenie pracownika o poinformowaniu go o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami pracodawca przechowuje w aktach osobowych pracownika (zgodnie z § 3 pkt 2 lit. f tiret trzecie Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2018 r. w sprawie dokumentacji pracowniczej).

Kiedy trzeba aktualizować ocenę ryzyka zawodowego?

Najprostsza zasada brzmi: ORZ aktualizujemy, gdy w ocenionej rzeczywistości zmienia się któraś z danych wskazanych w §39a ust. 3 pkt 3 r.o.p.b.h.p. Dlatego jeżeli:

• w procesie pracy zmieniono stosowane maszyny, narzędzia czy materiały oraz stosowane środki ochrony zbiorowej i indywidualnej lub
• zmieniły się zadania wykonywane na stanowisku pracy bądź
• zmieniły się występujące na stanowisku pracy niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe czynniki środowiska pracy

to konieczna jest aktualizacja ORZ.

Dodatkowo oceniamy posiadany dokument oceny ryzyka zawodowego pod kątem konieczności jego aktualizacji w sytuacji, w której zmieniamy organizację pracy (np.: tempo pracy, wprowadzamy pracę w porze nocnej) lub gdy doszło do wypadku przy pracy bądź zdarzenia potencjalnie wypadkowego.

5 najczęstszych błędów w ocenie ryzyka zawodowego

Przeczytałam w swojej audytorskiej, ale też procesowej, karierze setki ocen ryzyka zawodowego, sporządzonych różnymi metodami oraz na zdecydowanie różnym poziomie merytorycznym.

Do najczęstszych błędów, z którymi spotykam się podczas lektury dokumentacji oceny ryzyka zawodowego, należą:

1. „Kopiuj – wklej”, czyli umieszczenie w dokumentacji oceny ryzyka zawodowego informacji, które nie mają odniesienia do rzeczywiście wykonywanej pracy; zdarzają się ogólniki czy braki w opisie specyfiki procesu pracy, ale widywałam już ORZ dla stolarza z zagrożeniami wynikającymi z pracy weterynarza;
2. Brak środków profilaktycznych albo „lista życzeń” środków profilaktycznych, które niestety w rzeczywistości nie zostały wdrożone;
3. Nieaktualizowane ORZ – brak korekty informacji zawartych w dokumentacji ORZ po wprowadzeniu zmian organizacyjnych czy technologicznych;
4. ORZ bez konsultacji i bez komunikacji – pracownicy nie wiedzą, jakie ryzyko przypisano ich pracy;
5. Brak logiki w dokumencie – przykładowo, z rejestru wypadków przy pracy wynika, że na stanowisku pracy dochodzi do kilku wypadków przy pracy rocznie, ale ryzyko ocenione dla tego stanowiska określone pozostaje jako „niskie”.

Odpowiedzialność za rzetelność ORZ i znaczenie dowodowe

W razie kontroli Państwowej Inspekcji Pracy, wypadku przy pracy czy postępowania sądowego dokumentacja ORZ jest jednym z kluczowych dowodów: pokazuje, czy zagrożenia zostały prawidłowo rozpoznane, jakie środki profilaktyczne zaplanowano oraz czy pracownik został o nich poinformowany. Jeżeli ORZ jest „kopiuj–wklej”, nieaktualna albo nie opisuje realnych warunków pracy, może zostać uznana za dowód niedopełnienia obowiązków z art. 226 k.p., co zwiększa ryzyko sankcji z art. 283 § 1 k.p. (grzywna za naruszenie przepisów BHP). Z perspektywy dowodowej taki dokument często działa przeciwko pracodawcy – utrudnia wykazanie należytej staranności w organizacji pracy i doborze zabezpieczeń, często wzmacnia roszczenia odszkodowawcze pracownika poszkodowanego w wypadku przy pracy. W skrajnych sytuacjach nierzetelna ORZ bywa także jednym z elementów oceny odpowiedzialności karnej osób odpowiedzialnych za BHP, gdy pojawiają się zarzuty narażenie pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (np. art. 220 k.k.).