Prace nad reformą Państwowej Inspekcji Pracy miały wyraźne tło polityczne i nie obyło się bez tarć. W efekcie projekt zmian został dopracowany: uporządkowano procedurę kontroli, a część najbardziej kontrowersyjnych rozwiązań została „zmiękczona” poprzez etapowanie działań.
Jednocześnie element o charakterze sankcyjnym pozostał bez zmian. W projekcie przyjętym przez Radę Ministrów 17 lutego 2026 r. utrzymano podwyżki kar za wykroczenia przeciwko prawom pracownika, w tym w obszarze BHP i art. 283 k.p., oraz podniesiono limity mandatów nakładanych przez PIP. Kolejnym etapem jest przebieg prac parlamentarnych, a więc ostateczny kształt przepisów może jeszcze ulec modyfikacji.
Wykroczenie przeciwko prawom pracownika w obszarze BHP – na czym polega art. 283 § 1 k.p.?
Obecnie obowiązujący art. 283 § 1 Kodeksu pracy stanowi:
„Kto, będąc odpowiedzialnym za stan bezpieczeństwa i higieny pracy albo kierując pracownikami lub innymi osobami fizycznymi, nie przestrzega przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, podlega karze grzywny od 1000 zł do 30 000 zł.”
Ten przepis jest w praktyce jednym z najczęściej „uruchamianych” w sprawach BHP, bo obejmuje zarówno naruszenia „twardych” przepisów, jak i zasad BHP, a odpowiedzialność może dotyczyć nie tylko pracodawcy.
Kto może odpowiadać za wykroczenie z art. 283 § 1 k.p.?
Z perspektywy praktyki kontrolnej i odpowiedzialności wykroczeniowej warto rozdzielić trzy grupy:
- Osoba odpowiedzialna za stan BHP
Najczęściej będzie to pracodawca, jeżeli jest osobą fizyczną, albo osoba działająca w imieniu pracodawcy (art. 3¹ k.p.) – czyli ktoś, kto realnie wykonuje obowiązki pracodawcy i ma wpływ na organizację bezpieczeństwa pracy. - Osoba kierująca pracownikami
To szeroka kategoria obejmująca m.in. brygadzistów, mistrzów, kierowników, menedżerów, liderów zmianowych czyli osoby, które faktycznie organizują pracę i wydają polecenia. - Osoba kierująca „innymi osobami fizycznymi”
Odpowiedzialność rozciąga się również na sytuacje, gdy ktoś nadzoruje lub wydaje polecenia osobom niebędącym pracownikami, np. zleceniobiorcom, kontraktorom B2B.
Aby popełnić wykroczenie z art. 283 § 1 k.p. któraś z ww. osób musi dopuścić się nieprzestrzegania:
- przepisów BHP (wynikających z Kodeksu pracy, rozporządzeń) lub
- zasad BHP (reguł bezpiecznego postepowania zawartych m.in. w instrukcji producenta maszyny czy w karcie charakterystyki substancji niebezpiecznej).
Działanie lub zaniechanie – jak powstaje naruszenie?
Wykroczenie może polegać na:
- działaniu (np. wydaniu polecenia sprzecznego z BHP),
- zaniechaniu (np. brak nadzoru, „przymykanie oka” na obchodzenie procedur).
W praktyce odpowiedzialność bardzo często jest ponoszona przez sprawcę nie w spektakularnych sytuacjach, ale z uwagi na codzienne niedbalstwo: ktoś wiedział, że jest problem, ale nie zareagował albo uznał, że „jakoś to będzie”.
Umyślność i nieumyślność – czy wystarczy niedbalstwo?
Co do zasady wykroczenie może być popełnione umyślnie albo nieumyślnie, chyba że przepis ogranicza odpowiedzialność tylko do umyślności. Art. 283 § 1 k.p. takiego ograniczenia nie zawiera, dlatego w praktyce podstawą odpowiedzialności bywa także niedbalstwo (np. brak nadzoru, brak egzekwowania zasad, tolerowanie naruszeń).
Jakiej wysokości grzywny przewiduje projekt zmian przepisów kodeksu pracy?
W projekcie zmian do Kodeksu pracy oraz Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia pojawiły się istotne podwyżki grzywien za wykroczenia przeciwko prawom pracownika.
Art. 283 § 1 k.p. ma przewidywać grzywnę w wysokości od 2.000 zł do 60.000 zł (obecnie: od 1.000 zł do 30.000 zł).
Zmienione mają zostać również przepisy dotyczące tego, jakie wysokie mandaty może nałożyć Państwowa Inspekcja Pracy:
- w ramach „standardowego” postępowania mandatowego podwyższenie z maksymalnej kwoty 2.000 zł do 5.000 zł,
- w ramach tzw. recydywy podwyższenie z maksymalnej kwoty 5.000 zł do 10.000 zł.
W uzasadnieniu do projektu zmian do Kodeksu pracy wskazuje się, że zmiany te mają pełnić funkcję odstraszającą wobec pracodawców, którzy lekceważą przepisy prawa pracy. W uzasadnieniu zapomniano jednak wspomnieć, że tak wysoka kara dotknie też osoby kierujące pracownikami (brygadziści, mistrzowie, kierownicy, menadżerowie itd.) którzy dopuszczą się nieprzestrzegania przepisów lub zasad bhp (art. 283 § 1 k.p.).
Watro jednak również wskazać, że obecnie obowiązujące wysokości kar za wykroczenia przeciwko prawom pracownika, zostały wprowadzone ponad 20 lat temu (weszły w życie 1 stycznia 2004 roku). Od tamtej pory wysokość grzywien nie była waloryzowana, mimo że w międzyczasie znacząco wzrosły zarówno płace, jak i realne koszty prowadzenia działalności.